Alles over de röntgenfoto

Van elke scoliosepatiënt worden tijdens het behandeltraject gemiddeld 15 röntgenfoto’s gemaakt. Het is een veel gebruikte manier om de scoliose duidelijk in beeld te brengen. Maar hoe werkt het maken van een röntgenfoto en hoe schadelijk is het voor je lichaam? Zijn er alternatieven om de scoliose in beeld te brengen? Om deze vragen te beantwoorden hebben wij orthopedisch chirurg René Castelein uit het UMC Utrecht geïnterviewd. Naast dat hij opereert, voert hij ook onderzoek uit naar het ontstaan en het behandelen van verschillende vormen van scoliose.

Kunt u zich kort voorstellen?

Ik ben René Castelein, ik ben hoogleraar/professor in de orthopedie in het UMC Utrecht. Ik ben al heel erg lang geïnteresseerd in scoliose. Het interesseert mij vooral waarom het ontstaat en wat de vroegste vormen zijn. En waarom de ene persoon het wel krijgt en de andere niet. Ik heb hier ook best wat onderzoek naar gedaan, dat heeft tot leuke inzichten geleid. Het is dus mijn hobby en het boeit mij nog steeds heel erg. Ik blijf daar ook onderzoek naar doen en kortgeleden ben ik weer wat nieuwe projecten gestart om nog meer duidelijkheid te krijgen over scoliose. Dat is de ene kant, de andere kant is dat ik de laatste jaren veel mensen behandel met verschillende vormen van scoliose: idiopathische scoliose, neuromusculaire scoliose, eigenlijk alle soorten.

Waar komt die interesse in scoliose vandaan?

Het heeft geen specifieke reden. Ik heb zelf geen scoliose en ik heb ook geen familieleden met scoliose. Ik had vroeger wel een oppas die het had, misschien heeft dat er iets mee te maken. Dat intrigeerde mij toen ook al. Ik heb eigenlijk vanaf het moment dat ik de orthopedie inging veel interesse gehad in scoliose.

Verder bent u orthopedisch chirurg zag ik? Dus u voert ook operaties uit bij patiënten met scoliose?

Ja dat klopt, ik ben orthopedisch wervelkolom chirurg. Ik ben ook geïnteresseerd in hoe je de vroege vormen van scoliose een beetje kunt bijsturen. Ik denk dat we daar in Nederland misschien nog wat in kunnen verbeteren. De operaties rondom scoliose in Nederland, als je kijkt naar de verschillende centra waar dat wordt behandeld (Utrecht is er één van), zijn zeer up-to-date. Operaties zijn denk ik net zo goed als die je in Amerika of in andere landen kunt krijgen. Maar de niet-operatieve behandeling interesseert mij ook en dan vooral of we daar wat kunnen verbeteren. Vooral ook omdat ik me bezighoud met hoe scoliose begint en wat de vroegste afwijkingen zijn. Maar ik opereer dus ook patiënten.

Dat klinkt super interessant. Ik heb zelf ook idiopathische scoliose, waarbij de oorzaak dus niet bekend is en dan komt het best uit de lucht vallen dat je scoliose hebt. Ik wil nu wat meer ingaan op de diagnostiek. Hoe werkt het maken van een röntgenfoto?

Om te beginnen is er een onderzoek uit Denemarken waaruit blijkt dat een scoliosepatiënt gemiddeld 15 röntgenfoto’s moet krijgen in de loop van de behandeling. Dat varieert een beetje, bij een lichte vorm heb je er misschien wat minder. Maar dat is best veel! Het zijn dan foto’s waar de hele wervelkolom van boven naar beneden plus je bekken op staan. Hierdoor liggen belangrijke organen in het veld van de foto en gaan röntgenstralen daar dus ook doorheen. Röntgenstralen zijn niet super gevaarlijk, maar je moet wel zorgen dat je er zo min mogelijk van krijgt in je leven. De straling kan leiden tot veranderingen in lichaamscellen, wat op latere leeftijd problemen kan veroorzaken zoals bijvoorbeeld kanker. Dus hoe minder foto’s, hoe beter het uiteindelijk is. Hoewel ik erbij moet zeggen: er is geen reden tot paniek, want de röntgenapparatuur van tegenwoordig is heel modern en gebruikt weinig röntgenstraling. Dat is al veel beter dan een tijd geleden. Daarnaast is er een nieuw röntgenapparaat, genaamd de EOS. Ken je die?

Nee, die ken ik niet. Wat houdt het precies in?

Als je de EOS gebruikt heb je een hele lage dosis röntgenstraling, wat het risico vermindert. Dus ik zou eigenlijk zeggen: elk scoliosecentrum zou die moeten hebben! Momenteel hebben ze er alleen in Groningen en in Rotterdam één.

Wat komt er allemaal kijken bij het maken van een röntgenfoto?

Je gaat staan voor de röntgenplaat – dat heb je zelf vast ook meegemaakt. Er wordt een foto gemaakt van achter naar voren en vanaf de zijkant. De foto vanaf de zijkant wordt niet altijd gemaakt, vaak alleen de eerste keer dat je bij de arts komt. Soms worden er ook buigfoto’s gemaakt om te kijken hoe flexibel de bocht is.

Ik weet dat ik altijd een loden lap voor mijn baarmoeder moest houden. Houdt dat alle straling tegen?

Dat houdt bijna alles tegen, de belangrijkste hoeveelheid ben je dan kwijt. Maar er zijn natuurlijk ook andere organen. Het nadeel van dat lood is soms dat belangrijke onderdelen niet goed zichtbaar zijn. Dan moet je twee foto’s laten maken in plaats van één. Sommige mensen zeggen dan ook dat je maar één foto moet laten maken zonder een loden lap. Wij gebruiken het lood niet, omdat je dus sommige delen niet goed kunt zien. En daarbij krijg je soms dat de straling afwijkt waardoor de foto ook minder goed wordt. Daar verschillen de meningen dus over.

Na het maken van een röntgenfoto meet de arts de graden van de bocht. Het is lastig om dit altijd op dezelfde manier te doen, dus hoe goed kun je de graden meten op een röntgenfoto?

Dat is een goede vraag. Mensen vinden de graden op de foto vaak veel te belangrijk. Ik heb dat ook altijd proberen af te vlakken. Als er iemand bij mij zit en ik meet bijvoorbeeld 51 graden, waar het eerst 49 graden was, is dat eigenlijk precies hetzelfde. Er zit een meetverschil in, zoals je dat noemt. En mensen realiseren zich ook niet dat het een projectie is op het platte vlak van iets wat heel ingewikkeld is in de ruimte. Scoliose is namelijk een ingewikkelde drie dimensionale vorm. Je kunt het vergelijken met een kurkentrekker. Als je kijkt naar de schaduw van een kurkentrekker op een vel papier dan geeft dat nauwelijks een idee van de vorm van de kurkentrekker. Dus die röntgenfoto is belangrijk want het laat zien wat er aan de hand is, maar mensen die getraind zijn kijken naar het totale plaatje. Die zien ook hoe een bepaalde wervel gekanteld is, hoeveel rotatie erin zit en hoeveel de ene tussenwervelschijf is afgevlakt ten opzichte van de andere. Dat is voor mij veel meer de belangrijke informatie

Duidelijk! Ik heb iets gelezen over echografie, u doet daar ook onderzoek naar. Vormt echografie een alternatief voor röntgenfoto’s?

Echografie voor scoliose kun je niet met ieder echoapparaat doen. Wij gebruiken een specifiek echografie apparaat, genaamd de scolio-scan. Uit deze scans blijkt dat je met echo heel goed de ernst van de bocht van de scoliose kunt inschatten. Je kunt echografie en röntgenstraling niet één op één met elkaar vergelijken, omdat het verschillende technieken zijn die verschillende dingen meten. Maar wij hebben dat toch geprobeerd te doen en daaruit is gebleken dat je vanuit een echo kunt voorspellen hoe de röntgenfoto eruit gaat ziet.

Wordt dat nu ook al gebruikt bij u in de praktijk?

Bij ons gaat het zo; bij de eerste afspraak krijg je een echo en een röntgenfoto en later bij vervolgafspraken alleen een echo. Als op de echo te zien is dat er een verandering optreedt, moet je weer een röntgenfoto maken. Maar wij hopen dat je hierdoor dus minder dan 15 röntgenfoto’s gemiddeld hoeft te maken en terug kunt naar 5 foto’s of minder.

Waarom is echografie minder schadelijk?

Echo maakt geen gebruik van röntgenstraling, maar van geluidsgolven die totaal niet schadelijk zijn. Je kunt er honderden van laten maken en het heeft geen schadelijke gevolgen.

Dan is het een hele interessante ontwikkeling.

Ja ik ben er ook heel blij mee. Wij waren de eerste in Europa die hiermee werkten en inmiddels zijn er ook andere onderzoeksgroepen uit Italië en Duitsland bij ons wezen kijken. Sommige onderzoeksgroepen in andere landen gebruiken de scolio-scan nu ook. De belangstelling neemt dus echt toe. Ik denk dat het een hele belangrijke ontwikkeling is, waardoor het aantal röntgenfoto’s kan worden verminderd!

Door Ellen van Eeden