Pijnbeleving en pijnbehandeling

Op 5 november 2016 vierde de Vereniging haar 35-jarig bestaan. Toon van Helmond, psycholoog, verbonden aan de Sint Maartenskliniek (SMK) en Medinello, Zelfstandig behandelcentrum (ZBC) voor mensen met chronische pijn of vermoeidheid gaf toen een druk bezochte workshop over omgaan met pijn. We spraken toen af om nog eens dieper op dit onderwerp in te gaan in Wervelingen.

DOOR ANJA AKKERMANS

Pijnbeleving en pijnbehandeling

Een carrière lang werken bij dezelfde baas, hoe vaak hoor je dat nog? Toon heeft zijn 40-jarig dienstverband dit jaar kunnen vieren. In de SMK heeft hij op bijna alle afdelingen gewerkt. Enerzijds voor mensen met pijnklachten, anderzijds bestond en bestaat zijn werk uit het begeleiden van mensen om hun operatie zo goed mogelijk te kunnen doorstaan en zo goed mogelijk te herstellen. Hij zoekt samen met de patiënt naar hulpmiddelen. Ze kijken samen naar welke hulpmiddelen de patiënt zelf al in huis heeft om moeilijke situaties te kunnen hanteren en wat nog nodig is om dat te kunnen. Vaak lukt het om mensen hun kracht te laten ervaren. Zijn patiënten doen hun best om onverwachte, stresse- rende omstandigheden de baas te worden, maar soms krijgen mensen voor het eerst het idee: “Hier kan ik niet meer tegen. Ik word er niet goed van.” Toon benadrukt dat dit heel normaal is. Hij behandelt mensen die worden opgenomen, soms bij de voorbereiding op opname, maar hij ziet ook patiënten poliklinisch.

Pijnbestrijding

Er is bij de SMK een grote afdeling pijnbehandeling. De laatste vier, vijf jaar wordt Toon vooral betrokken bij pijnbestrijding. De vraag aan hem is om mede te bepalen of het zin heeft een pijninterventie (medicatie, injectie, neurostimulatie) te doen. Je kunt volgens hem tot op zekere hoogte voorspellen of pijnbestrijding zin heeft bij mensen. Soms is de kans op succes namelijk kleiner, bijvoorbeeld bij mensen die depressief zijn, of mensen die catastroferen over hun pijn. Deze krijgen vaak een combinatieprogramma aangeboden: pijnbestrijding en psychologische begeleiding. Zij gaan anders naar hun pijn kijken en leren relativeren en gaan hun aandacht meer richten op hoe ze mét hun pijn beter kunnen functioneren. Op 33-jarige leeftijd kreeg Toon zelf te maken met pijn. Hij kreeg reumatoïde artritis en werd uiteindelijk rolstoelafhankelijk. In die tijd heeft hij wel eens gezegd: “Ik hoef niet alles zelf te krijgen om het te kunnen begrijpen.” Zijn eigen ervaring dat je ook goed kunt functioneren in een rolstoel vond hij een prettige ervaring. En het verhaal dat hij vertelde werd sterker en kon hij met meer overtuiging brengen. Men zegt wel eens: “Practice what you preach”, maar zo letterlijk had het van hem niet gehoeven…

Wat is pijn?

“Pijn is een onaangename sensatie/emotie die kán samenhangen met lichamelijk letsel. Het is vaak niet zichtbaar of meetbaar. Het is een soort beleving en beleving wordt door van alles en nog wat bepaald. Pijnervaring is voor iedereen anders. Het heeft vaak ook te maken met je voorgeschie- denis”, aldus Toon. Pijn heeft meerdere aspecten: pijnsensatie, pijnbeleving en pijngedrag. Het is een complex geheel waarbij niet altijd alle elementen aanwezig zijn. Op mijn vraag of Toon die puzzel oplost lacht hij en zegt: “Nee, die puzzel los ik niet op. Pijnbeleving is voor iedereen anders, het is individueel. Iedereen gaat er anders mee om en er zijn wel meer algemene patronen aan te geven in hoe mensen met pijn omgaan.” Er is volgens hem geen verschil aan te geven tussen jonge en oudere mensen. Met de meeste mensen die bij Toon komen gaat het niet zo goed. Zijn behandeling begint altijd met goed kijken naar iemand met chronische pijnklachten. Je bent benieuwd hoe mensen er mee omgaan en hoe de kwaliteit van hun leven is. Zijn men- sen passief of actief in het omgaan met pijn? Hoe is de leefomgeving van mensen? “Als je inzicht hebt in die factoren kun je gaan behandelen/begeleiden in het omgaan met pijn. Mensen hebben best veel rek in zich, ze kunnen best veel aan.” Toon wordt enthousiast als zij ontdekken dat ze meer in huis hebben dan ze dachten.

Wat betekent de omgeving voor mensen met pijn?

Mantelzorg speelt een behoorlijke rol bij het adequaat omgaan met pijn. Bij behandeling houdt Toon daar veel rekening mee. De rol van de partner is medebepalend voor het omgaan met pijn. Hij komt uitersten van negeren tot overbezorgdheid tegen. Zijn doel is dan het verleggen van de focus: wat er door de pijn onmogelijk is naar wat er met de pijn wél mogelijk is. Voor deze problematiek werkt hij graag in groepen. En door middel van rollenspelen houdt hij een spiegel voor die partners dwingt anders naar een situatie te kijken en er mee om te gaan. In een werksetting werkt het bijna hetzelfde. Je moet duidelijk communiceren en aangeven wat mogelijk is en hulp vragen wanneer je die nodig hebt. “Niet vragen leidt tot betuttelen bij de ander. Transparant communiceren is de sleutel.” En Toon is Toon niet als hij daar niet weer een aardige spreuk voor heeft: “Asking a favour is doing a favour”. Je moet oefenen in het jezelf laten helpen en tegelijk zelf de regie houden. “Ga het gewoon maar eens aan.”

Wat als mensen uitvallen door pijn?

Toon krijgt veel te maken met minder goed aantoonbare en verklaarbare klachten, bijvoorbeeld fibromyalgie en (lage) rugklachten. De uitkeringsinstantie vraagt hem, in geval van ziekte van een werknemer, wel eens om advies. Toon geeft nooit aan dat mensen niet kunnen werken, maar vraagt begrip voor hun beperking en daar rekening mee te houden bij beoordeling. Uit onderzoek1 blijkt dat er een rechtstreekse relatie ligt tussen onbegrip en de mate waarin je klachten hebt. Zijn advies is: “Daag mensen uit wat te doen, rekening houdend met de beperkingen en geef de mensen zelf een rol in hoe ze dat zien.” Hij laat ze opschrijven wat ze kunnen, wat haalbaar en wat het einddoel is. “Mensen dwingen zal niet leiden tot meer inzet.”

Wat kan Toon aanraden als zelfhulp?

Er zijn tegenwoordig heel goede, goed leesbare boeken. Verder kun je natuurlijk ook een therapie volgen, al vindt Toon dat er veel ‘gedoe’ tussen zit. Zijns inziens moet je alleen een therapie volgen waarbij je zelf een actieve rol vervult en waarvan je snapt hoe het werkt. Therapie waar iets aan jou gedaan wordt wantrouwt hij per definitie, al sluit hij een placebo-effect niet uit. In mindfulness ziet Toon wel een voordeel. Als je jezelf kunt trainen in mindfull waarnemen en dus naar je pijn kunt kijken zonder je er mee te identificeren (“Ja, ik héb die pijn wel, maar in bén die pijn niet.”), draagt dat bij aan je welbevinden.

Hoe had uw leven er uit gezien als u zelf niet te maken had gekregen met reuma/chronische pijn?

Het zou er anders hebben uit gezien. Met name sporten zou hij dan nog doen. Bovendien trok hij er vroeger graag op uit te voet of met de fiets, hij ging graag de natuur in. Dat zijn dingen die hij nog wel eens mist. Toon heeft niet het gevoel dat zijn beperking een grote hindernis is in zijn leven. “Ik ben tevreden over hoe ik mijn leven leid.”

Wat gaat u doen als u met pensioen bent?

“’s Morgens uitgebreid de krant lezen”, zegt hij lachend. Momenteel werkt hij nog drie dagen in de week. Hij heeft er zeker nog heel veel plezier in, maar gaat na zijn pensionering waarschijnlijk iets anders doen. Hij vindt heel veel dingen interessant en heeft verschillende ideeën en plannen. Sommige al concreet, zoals boeken inspreken voor blinden, maar ook nog een ander ‘wonderbaarlijk’ plan. Daarover later misschien meer…

1 http://www.nbmf.nl/Uploads/Docs/NBMF_01_2008%20Geenen.pdf

Door Anja Akkermans